RSS

Rytmika

Język współczesnej pedagogiki w edukacji muzycznej dzieci 

Autor: Andrzej Magryta

Edukacja muzyczna powinna przyczyniać się do kształtowania osobowości dziecka, jego wrażliwości, ekspresji, wyobraźni oraz dawać radość z obcowania z pięknem. Współczesne wychowanie muzyczne koncentruje się wokół tych zagadnień.

„Muzyka stwarza dziecku warunki do samorealizacji przez bliskie i dostępne jego naturze formy aktywności, umożliwiające zmniejszenie napięć psychofizycznych, odprężenie, radość, wyzwolenie i rozładowanie energii, wytchnienie od nękającego natręctwa ruchowego oraz uzewnętrznienie i uporządkowanie hamowanych emocji”.1

„Muzyka stanowi dziedzinę szczególnie sprzyjającą spontanicznej, aktywnej, twórczej wypowiedzi dziecka, chociażby ze względu na różnorodność środków wyrazu: słowo, śpiew, ruch, dźwięki instrumentów, różne efekty akustyczne, skojarzenia plastyczne, itp. Chodzi zarówno o wydobycie, uzewnętrznienie muzyki, którą dziecko „nosi w sobie”, jak i reagowanie na muzykę odbieraną z zewnątrz”.2

„Szczególne miejsce zajmuje sztuka w pedagogice personalistycznej, która zakłada podmiotowość człowieka we wszystkich działaniach, również w działaniach dydaktyczno-wychowawczych. Stąd doniosła rola sztuki (w tym przede wszystkim muzyki) na płaszczyźnie kontaktu i dialogu pedagogicznego z dzieckiem wczesnoszkolnym i nie tylko zresztą z dzieckiem, gdyż patrząc szerzej na sprawę, jest to spotkanie i dialog z drugim człowiekiem”.3

Ważne i odpowiedzialne zadanie spoczywa na placówkach oświatowych: przedszkolach, szkołach, które powinny zadbać o wysoki poziom kształcenia muzycznego dzieci.

Istotny wpływ na rozwój zdolności muzycznych małych dzieci mają umiejętne działania pedagogów, sprzyjające kształtowaniu aktywnej postawy twórczej dziecka, która może wyrażać się w podejmowaniu określonych działań z zakresu: ruchu, śpiewu, gry na instrumentach i percepcji muzyki.

Problematyką współczesnego wychowania muzycznego zajmowało się i zajmuje wielu wybitnych muzyków pedagogów. Powstało wiele interesujących systemów, z których za najwybitniejsze uznano: rytmikę Emila Jagues-Dalcroze’a, oraz metody Carla Orffa i Zoltona Kodaly’a.

Dalcroze jako pierwszy zwrócił uwagę na to, jak wielkie możliwości dydaktyczne, wychowawcze i artystyczne tkwią w integracji muzyki i ruchu. Stworzył on rytmikę i tak zwaną plastykę, która jest wizualną formą przedstawiania treści muzycznych. W takich interpretacjach muzyka ma mieć zawsze decydujące znaczenie, a taniec, powinien stanowić jej ruchowy obraz”.4

W systemie Dalcroze’a występują trzy działy: rytmika, solfeż i improwizacja.

Rytmika jest to ruchowa improwizacja rytmu, muzyki i jej elementów. Jej cele to:

● Kształtowanie prawidłowej postawy dziecka;

● Kształcenie gotowości reakcji;

● Zdolność dysocjacji;

● Kształcenie zdolności intelektualnych, takich jak: podzielność uwagi, usprawnienie pamięci, rozwój ekspresji twórczej.5

Dział drugi systemu Dalcroze’a dotyczy solfeżu, czyli kształcenia słuchu muzycznego. Mają tu zastosowanie różnorodne skale muzyczne. W trzecim dziale występuje improwizacja, polegająca na tworzeniu różnych ugrupowań rytmicznych na fortepianie lub realizacji przez dzieci własnych rytmów w ruchu lub na instrumentach perkusyjnych.

W systemie C. Orffa tworzenie, odtwarzanie i słuchanie muzyki stanowi nierozłączną całość. Szczególny nacisk położony jest na aktywność twórczą dziecka, a także na to, co ono z muzyką uczynić potrafi, z muzyką, którą gra, śpiewa i której słucha.

Stanowi to novum w dziedzinie pedagogiki muzycznej.6

Znajdują tu zastosowanie następujące formy wychowania muzycznego:

- odtwarzanie muzyki wokalnej i instrumentalnej;

- realizacja ruchowa muzyki;

- integracja muzyki, słowa i ruchu. 7

„Metoda Orffa w swoich założeniach i filozofii bardziej wychowuje dla muzyki, niż uczy. Poprzez zabawę, ruch, słuchanie, instrumenty, pozwala dzieciom przejść łagodnie przez muzykę elementarną, w której sam akt tworzenia jest najważniejszy. Metoda Orffa bardzo głęboko tkwi w korzeniach człowieczeństwa, wykorzystując folklor wielu narodów świata, odkrywa w nim cechy ludzkie-radość, autentyczność, wspólnotę. Staje się tym uniwersalnym językiem, który łączy wszystkich ludzi. Odwołuje się do naturalnych rodzajów aktywności dziecka, takich jak mowa, ciało, taniec, instrument perkusyjny. Tworzy z nich ośrodek do twórczych zabaw muzycznych”.8

Wychowanie muzyczne według Zoltana Kodalya opiera się głównie na śpiewie, słuchaniu muzyki i wiedzy teoretycznej. Węgierski kompozytor, etnograf i pedagog Zoltan Kodaly twierdził następująco: to czego nauczy się dziecko, do szóstego roku życia, nigdy się już w nim nie zatrze. A więc nauka muzyki, takiej która kształci dobry smak, musi się rozpoczynać w przedszkolu i szkole. Powinna być uprawiana codziennie, bo tylko stały z nią kontakt daje gwarancję stopniowego przyswajania jej przez wyobraźnię dziecka i tworzy naturalną potrzebę obcowania z nią.9

Uznanym systemem amerykańskim jest metoda Jamesa Mursella, muzyka, pedagoga, oparta na studiach teoretycznych z zakresu humanistycznych wartości muzyki.

„Punktem wyjścia systemu są dwa jednakowo ważne założenia:

  1. Programowanie wychowania muzycznego musi opierać się na znajomości psychiki dziecka i jej rozwoju;

  2. Muzyka, dzięki swym walorom humanistycznym, zawiera możliwości kształtowania tej psychiki”.10

Mursell stosuje następujące formy muzyczne:

• nauka czytania nut

• śpiew

• rytmika

• gra na instrumentach

• percepcja muzyki

• twórczość muzyczna dzieci

Inną koncepcję nauczania muzyki reprezentuje Edwin E. Gordon-profesor, badacz, pedagog i autor testów uzdolnień muzycznych.

Dzięki przeprowadzonym badaniom E. E. Gordon przyczynił się do rozwoju wiedzy na temat zdolności muzycznych, audiacji, procesów uczenia się muzyki, rozwoju muzycznego niemowląt i bardzo małych dzieci oraz jako pierwszy w świecie stworzył sekwencyjny program kształcenia muzycznego oparty na badaniach naukowych.11

„Podstawowym pojęciem koncepcji Gordona jest audiacja, określana jako zdolność do słyszenia i rozumienia muzyki, nawet wówczas, gdy nie jest ona obecna w fizycznym otoczeniu odbiorcy. Audiacja stanowi podstawę uzdolnień muzycznych i jest tym dla muzyki, czym myślenie dla mowy”.12

Na uwagę zasługuje propozycja systemu wychowania muzycznego, której twórcą jest Schinichi Suzuki. Podstawowym założeniem metody Suzuki, zwanej „metodą języka ojczystego” jest twierdzenie, że wszystkie dzieci rodzą się utalentowane. Wprowadził on w Japonii na szeroką naukę gry na skrzypcach. Najważniejszą zasadą jest nauka od wczesnego dzieciństwa w wieku 3-4 lat. Początkowo edukacją zajmują się rodzice, a w starszym wieku nauczyciele muzyki. Metoda ta nie odrzuca żadnego dziecka. Jej celem nie jest kształcenie zawodowych muzyków, ale rozwój intelektualny poprzez grę na instrumencie.

Kolejne systemy stymulujące twórczą aktywność dziecka reprezentują Rudolf von Laban, Weronika Sherborne, A. M. Kniess, C. Freinet.

Gimnastyka twórcza R. Labana, stanowi odchodzenie od ruchu odwzorowanego na rzecz ruchu podejmowanego zgodnie z własną inwencją.

W metodzie tej uwzględnia się łączenie ruchu z muzyką i rytmem, wprowadza się zabawy taneczne, ćwiczenia rytmiczne, taniec, pantomimę oraz opowieści ruchowe.

Gimnastyka twórcza powstała jako protest przeciwko bezmyślnemu powielaniu ruchu, a jej założenia skupiają się wokół rozwijania zadatków tancerza, drzemiących w każdym człowieku, dla zachowania zdrowia psychicznego i dobrego samopoczucia.13

Metoda Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne nawiązuje do wczesnodziecięcego doświadczenia człowieka, wykorzystując dotyk, ruch oraz wzajemne relacje fizyczne, emocjonalne i społeczne do rozszerzenia świadomości własnej i pogłębienia kontaktu z rówieśnikami.14

System ten, ze względu na swoją naturalność i prostą formę jest uniwersalny. Można go stosować zarówno w pracy z dziećmi, jak i dorosłymi oraz z osobami o różnych zaburzeniach rozwojowych.15 Metoda ta jest już znana i doceniana na całym świecie. W Polsce jest wykorzystywana w terapii dzieci niepełnosprawnych, w ośrodkach rehabilitacyjnych, poradniach, przedszkolach i lekcjach wychowania fizycznego.

Metoda Gimnastyki Rytmicznej Alfreda i Marii Kniessów to pewien rodzaj gimnastyki twórczej, gdzie główny nacisk kładzie się na ruch, a mniejszy na muzykę. Eksponuje się tu naturalne formy ruchowe, pozostawiając dużo swobody ćwiczącym. Ważną rolę w tej metodzie spełniają przybory gimnastyczne i specjalne instrumenty muzyczne, które według autorów służą do pogłębiania przeżyć duchowych i estetycznych.

Znaczny wpływ na pedagogikę współczesną wywarły koncepcje edukacyjne C. Freineta. Dominujące miejsce zajmuje w nich swoboda, twórcza działalność dzieci, przyjmująca charakter ekspresyjny, poznawczy i społeczny.

Metody Freineta mogą być wykorzystywane w przedszkolu, w różnych formach ekspresji artystycznej i technicznej, pobudzające wszechstronny rozwój aktywności dzieci. 16

Do metod łączących muzykę z ruchem możemy zaliczyć Metodę Dobrego Startu według Marty Bogdanowicz. Zawiera ona syntezę elementów słuchowych, wzrokowych i ruchowych. Ma zastosowanie w profilaktyce i rehabilitacji.

Stosuje się tu następujące ćwiczenia:

• ruchowe;

• ruchowo-słuchowe;

• ruchowo-słuchowo-wzrokowe.

Współczesna pedagogika coraz więcej mówi o roli zabawy w rozwoju dziecka.

Zabawa jako metoda wnosi do procesu uczenia się pierwiastek swobody i twórczości. Pełniąc rolę wspomagającą integruje nauczanie, wychowanie oraz procesy poznawania, przeżywania i działania. Wywołuje napięcie emocjonalne, podnosi motywację i skuteczność uczenia się. Zabawie najczęściej towarzyszy śmiech, który jest traktowany jako środek terapeutyczny, eliminuje napięcie, stresy, niepokoje, oczyszcza umysł, wprawia w ruch mięśnie całego ciała. Zabawa i śmiech to nieodłączne atrybuty metody Pedagogika zabawy.17

Forma ta upatruje swe korzenie w pedagogice „Gestalt”, której twórcą był Fritz Perls. Nie jest ona samodzielną dyscypliną mającą swój własny cel, lecz wspomaga dziedziny pedagogiczne poprzez ciekawe, różnorodne metody i formy pracy. Oznacza to, że pedagogika zabawy może wnieść ruch do sztywnych pozornie niezmiennych i ubogich komunikacyjnie przedszkoli, szkół, Domów Kultury i innych ośrodków socjalnych.18

Pedagogika zabawy prezentuje duży wachlarz propozycji, które mogą ożywić oraz urozmaicić tradycyjne nauczanie i wychowanie.

Nowoczesną metodą edukacji artystycznej jest Aktywne Słuchanie Muzyki według Batii Strauss.

Metoda ta ma związek z tzw. zabawami tematycznymi, podczas których dzieci „naśladują czynności dorosłych i przybierają ich role na siebie, obserwują co słyszą od dorosłych i podejmują zabawy na określony temat”.19

Mają tu zastosowanie następujące zabawy:

- dramatyczne

- odtwórcze

- twórcze.

W zabawach często występują pomoce autentyczne lub zastępcze. Są one atrakcyjne dla dzieci, ponieważ „uczestniczą w życiu dorosłych i ich sztuce. Zdaniem Batii Strauss, nie wszystkie dzieci muszą w przyszłości zajmować się zawodowo muzyką. Jeżeli nie mają dobrego słuchu, nie zaśpiewają z dobrą intonacją piosenki, ale jeśli mają dobrą wolę i chcą aktywnie słuchać to mogą być muzykalni na elementarnym poziomie.20

Muzykoterapia z wychowaniem muzycznym ma wspólne płaszczyzny działania. Dotyczą one zarówno stosowanych metod, form oraz technik.21

Dla obu dyscyplin wspólne są ponadto takie formy aktywności, jak:

- zajęcia rytmiczne;

- śpiew;

- gra na instrumentach.22

Muzykoterapia jest jedną z form, która pozwala uatrakcyjnić zajęcia i ma duży wpływ na rozwój psychofizyczny dziecka. Zajęcia z wykorzystaniem elementów muzykoterapii powinny odbywać się w atmosferze serdeczności, radości. Ich charakter ma stwarzać możliwość odniesienia przez dziecko sukcesu, prowadzić do zadowolenia, uczyć pracy w grupie, eliminować czynniki stresujące i destrukcyjne środowiska.23

Muzykoterapia jest nową dziedziną wśród terapii pedagogicznych i mimo znajduje szerokie zastosowanie w psychiatrii, szczególnie w przypadkach opóźnienia w rozwoju, u dzieci z autyzmem, w nerwicach, u osób z uszkodzeniem mózgu. Terapia pomaga w leczeniu dzieci upośledzonych umysłowo, głuchych, niewidomych, sparaliżowanych oraz w pediatrii.

Inną formą terapii jest Choreoterapia, czyli terapia tańcem. Ten rodzaj aktywności ruchowej posiada wiele pozytywnych cech. Kształtuje motorykę, zwiększa ruchomość stawów, stabilizuje układ kostny, poprawia strukturę mięśniową, kształtuje prawidłową postawę.

Choreoterapia ma również dobry wpływ na stan psychiczny człowieka. Umożliwia rozładowanie napięć różnego pochodzenia, stresu, aktywizując emocje, regenerując i integrując psychikę i ciało.

W terapii tańcem nie chodzi o świetne umiejętności taneczne, piękny ruch, ale o indywidualne odczuwanie i wyrażanie siebie oraz spotkanie z drugim człowiekiem i grupą. Terapia tańcem i ruchem może być stosowana zarówno w aspekcie klinicznym jak również rekreacyjnym. Wykorzystywana jest w pracy z dziećmi i młodzieżą z różnymi zaburzeniami psychicznymi jak np. upośledzenie umysłowe, depresja, schizofrenia, nerwice. Znajduje także zastosowanie w zajęciach z dziećmi niewidomymi, głuchymi, autystycznymi, z zespołem Downa, porażeniem mózgowym, nadpobudliwością ruchową.24

Nowatorską metodą, w której ma zastosowanie muzyka klasyczna jest „Efekt Mozarta”. Propagatorem i twórcą tej formy terapii jest Don Campbell. Jego doświadczenie zaowocowało twórczym i interesującym podejściem do muzyki, zwłaszcza jej świadomym słuchaniem, wykorzystania w pedagogice, psychologii i terapii. Campbell połączył rodzaj słuchowego utworu z reakcjami zachodzącymi w organizmie człowieka. Opracował również zestawienie utworów Mozarta, w celu wykorzystania ich w pracy z dziećmi.

Powstała cała seria utworów opatrzonych komentarzami i sugestiami, stanowiące podstawę metody znanej już na całym świecie jako „ Efekt Mozarta”.25

Według Dona Campbella słuchanie muzyki Mozarta ma korzystny wpływ w dziedzinie zdrowia, edukacji i dobrego samopoczucia. Badania naukowe potwierdzają pozytywny wpływ muzyki Mozarta w redukcji stresu. Poprawia ona koncentrację, pamięć, pobudza myślenie i zwiększa efektywność uczenia się. Słuchanie muzyki klasycznej rozwija również wyobraźnię, dodaje energii. Pomaga w leczeniu różnego rodzaju zaburzeń emocjonalnych, autyzmu, nadaktywności (ADHD), nerwic, depresji, schizofrenii.

W Polsce metoda ta jest propagowana przez Renatę Borowiecką pod nazwą „Uczę się z Mozartem”.

Dzieląc się swoim doświadczeniem, popularyzuje informację na temat wpływu muzyki Mozarta na organizm i proces uczenia się. Opisuje również ćwiczenia przygotowujące dziecko na poziomie ciała i umysłu do podjęcia nauki. Wybrane utwory Mozarta stanowią podkład i impuls do wykonywania ćwiczeń, które aktywizują do słuchania podczas uczenia się. 26

We wszystkich systemach wychowania muzycznego podkreślone są wychowawcze funkcje muzyki, jednak z akcentami na różne sfery kształcenia.

Muzyka oddziaływując różnorodnością i mnogością form i środków jest w stanie zwiększyć wrażliwość emocjonalną jednostki, ułatwiając zmianę jej postawy i zachowań.

We współczesnej pedagogice, właśnie muzyce przyznaje się ważną rolę w ogólnym kształceniu i wychowaniu dzieci.

 

1 M. Kisiek: „Pedagogiczno-dydaktyczne aspekty wykorzystania muzyki w rozwoju dziecka”. WSB, Dąbrowa Górnicza 2007, s.161.

2 D. Malko: „Metodyka wychowania muzycznego w przedszkolu”. WSIP, Warszawa 1990, s. 139.

3 H. Danel-Bobrzyk: „Muzyka w edukacji i wychowaniu”. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1999, s.10.

4 A.E. Jarkowska: „Muzyka jako element wychowania w rozwoju osobowym dziecka z niepełnosprawnością”. Maternus Media, Tychy 2004, s. 92.

5 A.E. Jarkowska: „Muzyka jako element wychowania w rozwoju osobowym dziecka z niepełnosprawnością”. Maternus Media, Tychy 2004, s. 92.

6 Z. Burowska: „Współczesne systemy wychowania muzycznego”. WSIP, Warszawa 1976, s. 26.

7 Z. Burowska: „Współczesne systemy wychowania muzycznego”. WSIP, Warszawa 1976, s. 28.

8 L. Kataryńczuk-Mania: „Innowacje Pedagogiczne w edukacji muzycznej dzieci i młodzieży”. Wydawnictwo

Wyższej Szkoły Pedagogicznej, Zielona Góra 2000, s. 151.

9 M. Przychodzińska-Kaciczak: „Polskie koncepcje powszechnego wychowania muzycznego” . WSIP, Warszawa 1987, s. 155.

10 M. Przychodzińska-Kaciczak: „Polskie koncepcje powszechnego wychowania muzycznego” . WSIP, Warszawa 1987, s. 159.

11 E. Zwolińska: „Sposoby kierowania rozwojem muzycznym dziecka w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym”. WSP, Bydgoszcz 1997, s. 21.

12 B. Bonna: „Rodzina i przedszkole w kształtowaniu umiejętności muzycznych dzieci”. WUKW, Bydgoszcz

2005, s. 69.

13 B. Bonna: „Rodzina i przedszkole w kształtowaniu umiejętności muzycznych dzieci”. WUKW, Bydgoszcz  2005, s. 63.

14 W. Sherborne: „Ruch rozwijający dla dzieci”. PWN, Warszawa 1999, s. 8.

15 W. Sherborne: „Ruch rozwijający dla dzieci”. PWN, Warszawa 1999, s. 8.

16 B. Bonna: „Rodzina i przedszkole w kształtowaniu umiejętności muzycznych dzieci”. WUKW, Bydgoszcz

2005, s. 63.

17 L. Kataryńczuk-Maria: „Innowacje pedagogiczne w edukacji dzieci i młodzieży”. WWSP, Zielona Góra

2000, s. 93.

18 L. Kataryńczuk-Maria: „Innowacje pedagogiczne w edukacji dzieci i młodzieży”. WWSP, Zielona Góra

2000, s. 93.

19 W. J. Dyner: „Zabawy tematyczne dzieci w domu i przedszkolu”. Ossolineum, Wrocław 1983, s. 8.

20 M. Bryjok: Z archiwum ISME 2/87, s. 16.

21 Z. Burowska, E. Głowacka: „Psychodydaktyka muzyczna. Zarys problematyki”. AM w Krakowie, Kraków

2006, s. 71.

22 Z. Burowska, E. Głowacka: „Psychodydaktyka muzyczna. Zarys problematyki”. AM w Krakowie, Kraków

2006, s. 72.

23 M. Kisiel: „Pedagogiczno-dydaktyczne aspekty wykorzystania muzyki w stymulacji rozwoju dziecka”. WSB,

Dąbrowa Górnicza 2007, s. 102.

24 B. Wojtuń-Sikora: Uniwersytet Rzeszowski, wychowanie fizyczne, artykuł z internetu.

25 M. Kisiel: „Pedagogiczno-dydaktyczne aspekty wykorzystania muzyki w stymulacji rozwoju dziecka”. WSB,

Dąbrowa Górnicza 2007, s. 127-128.

26 M. Kisiel: „Pedagogiczno-dydaktyczne aspekty wykorzystania muzyki w stymulacji rozwoju dziecka”. WSB,

Dąbrowa Górnicza 2007, s.128.